Paradoks greckiego zdrowia: od globalnego upadku do kryzysu i jego lekcji  

Select Language:

Deutsch Français Italiano Español Nederlands Polski Svenska English Ελληνικά

Wstęp  

Przed kryzysem gospodarczym z 2009 roku, grecki system zdrowia prezentował intrygujący paradoks. Według oceny Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2000 roku, system zdrowia Grecji był na 14. miejscu na świecie, wykazując takie pozytywne wyniki jak wysoka średnia długość życia [2, 3]. Niemniej jednak, ta pozornie silna pozycja maskowała podstawowe słabości strukturalne, które zostały brutalnie ujawnione, gdy kryzys długu uderzył w kraj. Jak system, który teoretycznie zapewniał tak wysokie zwroty, załamał się pod ciężarem zaciskania pasa, pozostawiając miliony obywateli na lodzie? Odpowiedź nie jest tak prosta, że oszczędności ujawniły wcześniej istniejące patologie, ale że sama natura tych patologii—ciężko zadłużony mechanizm finansowy i słaba zdolność państwa—działała jako wzmacniacz szoku, tworząc błędne koło, które szybko podważyło odporność systemu bardziej niż gdzie indziej [1, 4].

Celem tej pracy jest analiza tej trajektorii, od okresu przedkryzysowego do obecnej rzeczywistości. Zbadamy charakter systemu, który uczynił go unikalnie podatnym, ocenimy ludzkie i instytucjonalne odpowiedzi na środki oszczędnościowe, oraz ocenimy wynikające z nich wysiłki reformatorskie podjęte pod presją Memorandów. Podążając ścieżką chronologiczną, ta praca ma nadzieję odpowiedzieć na ważne pytania dotyczące natury, odporności, sprawiedliwości i przyszłości zarządzania zdrowiem w Grecji, oferując spostrzeżenia, które wykraczają poza granice krajów.

Image : Greek Public Hospitals in Crisis+

———————————————————————————————————————

1.0 System przedkryzysowy (do 2009 roku): Wieża Kart;

1.1 Krytyczna ocena WHO;

Aby zrozumieć, dlaczego grecki system zdrowia doznał tak ciężkiego ciosu, konieczne jest zbadanie jego rzeczywistego stanu przed kryzysem. Wysoka pozycja, którą WHO przyznało w 2000 roku, cenna jakkolwiek mogłaby być, była myląca, ponieważ ukrywała głębokie patologie, które doprowadziły do ostatecznego upadku systemu.

Metodologia WHO z 2000 roku spotkała się z krytyką, ponieważ, mimo silnego oparcia na wskaźnikach takich jak średnia długość życia, pomijała krytyczne różnice, jak równość dostępu i reagowanie systemu [3]. Ten podejście sprzyjało obszarom z dobrymi wynikami pod względem populacji, ale nie oddawało nierówności i nieefektywności inherentne w systemie greckim [4, 5]. Pomimo wysokiego miejsca w rankingu, system charakteryzowały chroniczne niedofinansowanie, brak koordynacji, wysokie wydatki prywatne i duże nierówności w zakresie ubezpieczeń [4, 6]. Ta krucha równowaga była utrzymana podczas okresu dobrobytu gospodarczego, ale była skazana na upadek pod naciskiem kryzysu fiskalnego. Hybrydowa natura systemu – kompromis pomiędzy zasadami Beveridge’a i Bismarcka – doprowadziła do centralnej architektonicznej słabości, która doprowadziła do jej upadku.

1.2 Hybrydowy Domena: NHS i Fundusze Ubezpieczeniowe;

Architektura greckiego systemu zdrowia przed 2011 rokiem była skomplikowaną hybrydą, łączącą elementy narodowego systemu zdrowia (NHS) finansowanego z podatków, z zdecentralizowanym systemem zabezpieczenia społecznego opartym na zatrudnieniu [4]. To współistnienie stworzyło dysfunkcyjne, bojowe środowisko.

Z jednej strony Narodowy System Zdrowia (ESY), który został ustanowiony w 1983 roku, działał jako jednolity publiczny dostawca usług. Z drugiej strony, finansowanie i zakup usług były realizowane przez około 80 (a później 35) różnych funduszy ubezpieczeniowych, które były organizowane wg grup zawodowych [4, 5]. Ta finansowa budowla, znana jako 'Balkanized’, stworzyła system wielokierunkowy [4]. Każdy fundusz miał różne składki, świadczenia i zasady, co prowadziło do znacznych nierówności w dostępie i jakości opieki między ubezpieczonymi [4,6]. Brak praktycznej dynamiki i synchronizacji doprowadził do niepotrzebnych wydatków i chronicznych deficytów w szpitalach [6].

Jako bezpośredni skutek tego dysfunkcyjnego krajobrazu, obywatele uciekali się do wysokich prywatnych płatności (z własnej kieszeni), które stanowiły około 40% całości wydatków na zdrowie, aby pokryć luki w systemie [7]. Dodatkowo, nieuregulowane płatności, określane jako 'pod stołem’, stały się szeroko rozpowszechnionym zjawiskiem, podczas gdy pacjenci szukali szybszego dostępu lub lepszego leczenia [8]. Ta kombinacja deficytu, nierówności i niekontrolowanych wydatków wygenerowała osobiste strategie zarządzania kryzysem, które nastąpiły po wybuchu kryzysu gospodarczego.

———————————————————————————————————————

2.0 Zasoby Austerii (2009-2015): System w niebezpieczeństwie

2.1 Bezporednie Konsekwencje i Koszt Ludzki

Odpowiedź na kryzys gospodarczy w 2009 r. to nie tylko obcięcie budżetowe, ale także fala szokowa, która bezpośrednio wpłynęła na zdrowie i dobrobyt społeczeństwa. Austeria narzuciła drastyczne cięcia w wydatkach publicznych, a system służby zdrowia był w centrum tych oszczędności. Takie działania oszczędnościowe spowodowały poważne luki w zakresie ochrony zdrowia, a system służby zdrowia stanął w centrum austerii.

Klimat cięć był gruntowny. Między 2009 a 2013 r., roczne wydatki na zdrowie publiczne spadły o 11% w realnych terminach [6]. Jeszcze bardziej dramatyczne było obniżenie wydatków publicznych na leki, które gwałtownie spadło, zepchnęło Grecję z najwyższych miejsc do najniższych w Europie w tym sektorze [9]. Konsekwencje tych polityk były natychmiastowe i bolesne dla obywateli:

• Niezaspokojone potrzeby: Zgłaszane przez siebie niezaspokojone potrzeby medyczne potroiły się, osiągając najwyższe poziomy w UE, z grupami o najniższych dochodach, które były dysproporcjonalnie dotknięte [10]. Konkretnie, szanse na niekorzystanie z usług zdrowotnych ze względów ekonomicznych były o 44% wyższe w 2011 r. w porównaniu do 2006 r. (Kryzys gospodarczy, austeria i niewielka opieka zdrowotna: przypadek Grecji – PMC).
• Schronienie w organizacjach pozarządowych: Duża część greckiej populacji, szacowana nawet na jedną trzecią, była zmuszona do szukania schronienia w klinikach społecznych i organizacjach pozarządowych – strukturach, które głównie służą migrantom [11].
• Pogorszenie wskaźników zdrowia: śmiertelność niemowląt pozostała stosunkowo stabilna [13], ale inne wskaźniki pokazały tragiczne pogorszenie. Częstość występowania HIV wzrosła o 32% pomiędzy 2008 a 2010 [12], podczas gdy wskaźniki samobójstw i zgonów w średnim wieku gwałtownie wzrosły, z przypadków samobójstw wzrastających z 3,3% w 2008 do 12,3% w 2013 [14, 6].

Kryzys ten ujawnia, które części systemu upadły: tutaj linią frontu szpitala (np. perioperacyjna) przeszła fala operacyjności, filar społecznej opieki i świadczeń zdrowia psychicznego okazał się niewystarczający, pozostawiając najbardziej narażonych obywateli bez ochrony przed psychospołecznymi skutkami kryzysu. Prestiż oszczędności jednak nie wyczerpał się na biednych; uderzył w istoty systemu: czynnik ludzki.

2.2 Dewaluacja Dynamiki Człowieka  

Polityka oszczędności znacznie wpłynęła na najcenniejszy zasób systemu zdrowia: ludzi. Cięcia w wynagrodzeniach, zmiany w systemie emerytalnym i ogólny wzrost warunków pracy stworzyły dla lekarzy, pielęgniarek i całego personelu rozpaczliwe środowisko, z katastrofalnymi konsekwencjami dla sprężystości i działania ESY [15, 16].

Najbardziej dotkliwą konsekwencją było masowe wyjazdy wyszkolonego personelu za granicę, zjawisko znane jako 'wyciek mózgów’. Szacuje się, że w latach 2008-2015 około 427 000 osób akademickich, w tym tysiące lekarzy i młodych badaczy, opuściło kraj w poszukiwaniu lepszych możliwości zatrudnienia i wyższych zarobków [17]. Ten wyciek talentów miał wiele konsekwencji:

• Utrata pamięci instytucjonalnej: Odejście doświadczonych lekarzy zaszkodziło zbiorowej wiedzy i doświadczeniu szpitali.
• Zmęczenie edukacją: Ucieczka doświadczonych lekarzy pozbawiła możliwości kierowania i edukacji (mentoringu) dla nowszych pokoleń, podważających przyszłość systemu [18].
• Zmniejszenie odporności: Niedobór personelu i zawodowe wyczerpanie pozostałych osób obniżyło zdolność systemu do reagowania na kryzysy.

Równocześnie, edukacja nowego pokolenia profesjonalistów służby zdrowia w środowisku oszczędności i kryzysów prawdopodobnie ukształtowała kulturę 'medycznej konieczności’, promującą jakość myślenia [17]. W tym trudnym krajobrazie podjęto znaczące reformy, które zmieniły wszystko w strukturze systemu.

———————————————————————————————————————

3.0 Era Reform: Modernizacja czy Więcej Tego Samego?

Image : Greek Health Paradox+

3.1 Ocena interwencji strukturalnych

Reformy wprowadzone w okresie kryzysu miały dwie charakterystyczne cechy. Z jednej strony były podyktowane pilną potrzebą konsolidacji fiskalnej i cięcia kosztów. Z drugiej strony odpowiadały na długotrwałe żądania modernizacji systemu i rozwiązania patologii systemowych. Ich ocena ujawnia mieszany obraz, gdzie prawdziwe kroki naprzód współistniały z poziomymi działaniami, które wycofały świadczenie usług.

Trzy najważniejsze interwencje to:

1. Powstanie EOPYY: Połączenie istniejących agencji ubezpieczeniowych w Narodową Organizację ds. Świadczenia Usług Zdrowotnych (EOPYY) w 2012 roku stanowiło historyczną zmianę, tworząc po raz pierwszy jednolity płatnik świadczeń zdrowotnych [6, 19]. Teoretycznie otworzyło to możliwość skoordynowanych działań i kontroli kosztów, przechodząc z 'balkanizowanego’ środowiska około 35-80 oddzielnych podmiotów do silnie zjednoczonego monopolu [4, 6].
2. Elektroniczna Recepta (e-prescription): Wprowadzenie scentralizowanego, cyfrowego systemu wystawiania recept na leki i badania diagnostyczne stanowiło znaczący krok w kierunku modernizacji. Zapewniło to możliwość monitorowania procesu wystawiania recept w czasie rzeczywistym, ograniczając możliwości nadużycia i oszustw [19].
3. Grupy powiązane z diagnozą (DRGs): Wdrożenie systemu wynagradzania szpitali opartego na grupach powiązanych z diagnozą miało na celu racjonalizację kosztów szpitalnych i zwiększenie efektywności [19].

W związku z tym, implementacja tych reform okazała się wyzwaniem. Jednak, mimo że e-prescription i EOPYY poczyniły prawdziwe kroki w kierunku modernizacji służby zdrowia, ich skuteczność była ograniczona. Operacyjna moc EOPYY jako jedynego beneficjenta nie ujawniła się w pełni, ponieważ strategiczne decyzje nadal były kontrolowane centralnie przez Ministerstwo Zdrowia, często pod presją wpływowych grup lekarskich [6]. Inne środki funkcjonowały jako narzędzia do radzenia sobie z kryzysem: Redukcje płac i automatyczne mechanizmy clawback dla firm farmaceutycznych i dostawców, chociaż początkowo tymczasowe, stały się trwałe, przekształcając instrument kontroli w permanentny mechanizm finansowania systemu, przenosząc obciążenie [20, 21]. Mimo że te interwencje ożywiły podstawową opiekę zdrowotną i opiekę farmaceutyczną, prawie nie wpłynęły na największą słabość systemu.

3.2 Prawdziwa achillesowa pięta podstawowej opieki zdrowotnej

Mimo wszystkich środków regulacyjnych, Podstawowa Opieka Zdrowotna (POZ) pozostaje najsłabszym ogniwem greckiego systemu. Kryzys dramatycznie uwypuklił potrzebę silnego systemu POZ, który pełniłby rolę konkretnego 'bramkarza’, odciążając szpitale i zarządzając chorobami przewlekłymi. Niemniej jednak, wprowadzone zmiany naraziły na głęboko zakorzenione strukturalne i polityczne przeszkody.

Po 2010 roku główne wysiłki skupione były na utworzeniu Lokalnych Jednostek Zdrowia (LJZ) w 2017 roku oraz na wprowadzeniu koncepcji 'osobistego lekarza’ [22, 23]. Celem było stworzenie sieci lekarzy ogólnych (LO), którzy byliby odpowiedzialni za określoną liczbę obywateli. Sukces tych działań był ograniczony z powodów związanych z polityką gospodarczą systemu. Chroniczna przewaga lekarzy specjalistów i opór wobec lekarzy ogólnych [22] sprawiły, że jakiekolwiek reformy skoncentrowane na LO były politycznie niepożądane, podczas gdy pojawiły się zakorzenione interesy specjalistów. Co więcej, specjaliści nie mieli ekonomicznego ani przekonującego bodźca, aby wstąpić do systemu osobistego lekarza z ustalonymi kryteriami [22, 24]. Mimo to, greccy pacjenci, tradycyjnie przyzwyczajeni do bezpośredniego dostępu do lekarzy specjalistów i szpitali, sprzeciwiali się politycznie, odbierając system bramkarza jak biurokratyczną przeszkodę [25].

Polityczni krytycy argumentowali, że przekształcenie 'osobistego lekarza’ zostało wprowadzone stronniczo, bez rozwoju niezbędnych wsparć i zapewnienia niezbędnego personelu [26, 25]. Ta porażka nie jest tylko techniczną słabością, ale fundamentalnym czynnikiem, który utrzymuje i reprodukuje nierówności zdrowotne.

———————————————————————————————————————

4.0 Kolejne Wyzywania: Nierówność, Niezadowolenie i Problemy Prawne

4.1 Praktyczność na Dwa Biegi  

Kryzys i polityka, które go nastąpiły, nie tylko obciążyły system zdrowia, ale pogłębiły i poszerzyły społeczne i geograficzne nierówności w dostępu do pierwszej linii. W praktyce, Grecja obecnie operuje systemem zdrowia o dwóch prędkościach, gdzie miejsce zamieszkania i poziom dochodu determinują jakość i szybkość opieki.

Doświadczenie obywatela w Atenach o średnim dochodzie i prywatnym ubezpieczeniu fundamentalnie różni się od położenia biednego mieszkańca odległej wyspy, który jest wykluczony z systemu publicznego. Dla tego drugiego, jak wskazują także krytycy polityczni, rzeczywistość oznacza długie listy oczekujących, konieczność podróży do innego miasta dla podstawowych badań i wysokie koszty poniesione z własnej kieszeni [26]. Ten nierówny podział ciężarów nie jest przypadkowy, ale jest wynikiem 'historycznych trendów, politycznych wyborów i centralnie planowanych decyzji biurokratycznych’ [27].

Wyniki Eurostatu potwierdzają ten obraz. Grecja notuje jedną z największych różnic w Unii Europejskiej jeśli chodzi o niespełnione potrzeby medyczne pomiędzy osobami żyjącymi w ubóstwie a ogółem populacji. Ta różnica wynosi 12,7 punktu procentowego, co ujawnia głęboką lukę w dostępie, której system nie jest w stanie zasypać [28]. Ta doświadczana nierówność kształtuje postrzeganie systemu opieki zdrowotnej przez obywateli.

4.2 Luka pomiędzy oczekiwaniami a doświadczaną rzeczywistością  

Rzeczywista skuteczność systemu opieki zdrowotnej nie jest mierzona wyłącznie wskaźnikami ekonomicznymi, ale również wiedzą i umiejętnościami obywateli, którym służy. W Grecji, publiczne wzmianki o reformach i modernizacji są sprzeczne z codziennymi trudnościami pacjentów, tworząc głęboką przepaść nieufności.

Studia na temat niezdolności do pracy ujawniają, że jeśli istotna liczba świadczeń z tytułu niepełnosprawności jest uzasadniona doświadczeniem, istnieje znacząca ilość niezadowolenia. Ogólnie rzecz biorąc, kumulacyjna niezdolność do pracy pacjentów wynikająca z opieki szpitalnej wyniosła 70,2% w latach 2006-2016 [29, 30]. Fakt, że prawie jedna trzecia pacjentów wyraża komplikacje lub niezadowolenie, ujawnia istotną lukę między prominentnymi raportami o udanych reformach a doświadczeniem życiowym obywateli. Ta dyskryminacja odzwierciedla codzienne trudności: wielkie wymagania, brak osobistego i poczucie, że system działa dzięki inicjatywie osobistej, a nie dzięki logice organizacyjnej [27]. To ujawnienie to nie tylko problem komunikacji, ale także wskazówka, że reformy nie poradziły sobie z źródłem problemów dręczących obywateli.

4.3 Domeny, które pozostają nierozwiązane  

Najbardziej zdradliwym faktem ostatniej dekady jest być może to, jak niewiele niektóre ustalone cechy systemu przedkryzysowego uległy zmianie, pomimo wielkości szoku i intensywności presji reformatorskich. Dlaczego, mimo memorandów i narzucanych środków, pewne podstawowe instytucje pozostają nienaruszone;

Odpowiedź leży w sile ustanowionych struktur prawnych i zorganizowanych konsorcjów, które działają jako 'punkty weta’, sprzeciwiając się każdej fundamentalnej zmianie. Podstawowe struktury architektoniczne, które pozostały w dużej mierze niezmienione, obejmują:

• Moc stowarzyszeń medycznych: Te związki zawodowe działały jako instytucjonalne przeszkody dla reform, które zagrażały ich autonomii lub dochodom ich członków, utrudniając ortologizację usług [6, 31].
• Moc prywatnych interesariuszy: Sektor prywatnych centrów diagnostycznych i klinik ma znaczący wpływ na decyzje polityczne, kształtując środowisko, które często faworyzuje prywatną opiekę zdrowotną na rzecz rozbudowy sektora publicznego.
• Faworyzowanie polityczne pacjentów: Ugruntowana praktyka 'wolnego wyboru’ lekarza specjalisty sprzyja publicznemu oporowi, który energicznie broni wszelkich prób stworzenia efektywnego systemu podstawowej opieki zdrowotnej z funkcją bramkową, przekształcając każdą reformę w politycznie toksyczną substancję [31].

Przetrwanie tych instytucji ujawnia ograniczenia zdolności państwa do istotnej zmiany. Pokazuje, że nawet w warunkach ekstremalnej presji zewnętrznej, równowaga polityczna i społeczna może między innymi podważyć lub rozszerzyć reformy [32].

——————————————————————————————————————–

5.0 Droga naprzód: Synteza założeń i potrzeb  

5.1 Paradoks zdrowia: Założenia na papierze, potrzeby w praktyce  

Dzisiaj grecki system zdrowia stoi w obliczu nowego intensywnego paradoksu. Z jednej strony, makroekonomiczne wskaźniki pokazują ożywienie, a plan na 2025 rok, wspierany przez środki z Facility Recovery and Resilience (RRF), przewiduje znaczne inwestycje w takie obszary jak zdrowie publiczne i profilaktyka [33]. Z drugiej strony, dane Eurostatu nadal pokazują, że Grecja ma jedno z najwyższych wskaźników niespełnionych potrzeb medycznych w UE, szczególnie wśród jej najbiedniejszych obywateli [28].

Jak pogodzić ten rażący sprzeczność między ożywieniem gospodarczym a trwałymi niedostatkami w sferze zdrowia? Potencjalne wyjaśnienia są liczne i nie wykluczają się nawzajem:

• Przewlekłe opóźnienie (Lag czasowy): Mogą wystąpić znaczne opóźnienia, zanim przewidywane wzrosty przełożą się na poprawę usług, zwłaszcza po dekadzie braku inwestycji.
• Błędne alokowanie zasobów: Zasoby mogą nie być kierowane tam, gdzie potrzeby są większe. Trwałe niedofinansowanie sektora zdrowia publicznego w porównaniu do szpitali jest klasycznym przykładem tej nierówności [34].
• Trwałe uszkodzenia (długotrwałe uszkodzenia) : System mógł doznać tak głębokich uszkodzeń w swojej strukturze i dynamice ludzkiej (wyciek mózgów), że prosty przypływ gotówki może nie wystarczyć do przywrócenia jego zdolności operacyjnej.

Zarządzanie tymi wyzwaniami wymaga strategicznej zdolności, która wykracza poza prostą realizację przewidywań i stawia w centrum zdolność państwa do planowania i rozwoju polityk długoterminowych.

5.2 Zdolność państwa i europejska presja  

Kluczowe pytanie na przyszłość to, na ile grecki państwo rozwinęło rzeczywistą zdolność strategicznego planowania, a na ile po prostu podążało za wymaganiami stawianymi przez instytucje europejskie. Relacje Grecji z Europą w sektorze zdrowia ewoluowały, przechodząc od zarządzania kryzysowego pod ścisłym nadzorem memorandum do zarządzania środkami Funduszu Odbudowy [35, 36].

Pozostaje wyzwanie: czy ta zmiana faktycznie wzmocniła prawdziwą zdolność administracyjną i polityczną, czy stworzyła mechanizm, który głównie zapewnia zgodność z zewnętrznymi narzuceniami, nie tworząc silnych i autonomicznych mechanizmów absorpcji; Doświadczenia z poprzednich programów pokazały, że brak zdolności administracyjnej był głównym czynnikiem niepowodzenia wielu reform [37]. Nadzór nad zarządzaniem i problemami z rozwiązaniem problemów sugeruje, że reforma zewnętrznie nakierowana ma swoje granice, albo wewnętrzna wola polityczna na zerwanie ze starymi patologiami nadal jest niezdolna [32].

———————————————————————————————————————

6.0 Wnioski: grecki dramat czy europejska inicjatywa;  

Dziesiąta podróż greckiego systemu zdrowia kompiluje różnorodną historię reakcji, niepowodzeń i reform. Wyniki niniejszej pracy sugerują, że recesja nie była niezamierzonym skutkiem kryzysu gospodarczego, lecz gwałtownym ujawnieniem istniejących od dawna, głęboko zakorzenionych słabości. Wysokie miejsce w rankingu WHO ujawniło system zasadniczo podatny na atak, pokonany i nierówny, który nadal działał na krawędzi podczas okresów prosperity.

Ostatecznie, czy grecka strategia reprezentuje greckie dramat czy europejską prognozę? Odpowiedź brzmi: oba. Z jednej strony, ukazuje ona inherentną zdolność do adaptacji systemów opieki społecznej Bismarcka-Beveridge – tych, które próbują pogodzić uniwersalne, finansowane z podatków świadczenia modelu Beveridge’a z korporacjonistycznym, finansowanym z ubezpieczeń finansowaniem modelu Bismarcka – poddane presji fiskalnej w jej skrajnej formie. Po drugie, a co najważniejsze, ujawnia, jak szczególne cele greckiej ekonomii politycznej – stałe niedofinansowanie zabezpieczenia społecznego, silne sieci klientelarne, przenikanie prywatnych interesów i silne zorganizowane grupy interesu działające jako punkty weto – działały jako mnożniki kryzysu [6, 31]. Austerity nie stworzyło tych problemów, ale ujawniło i spotęgowało je do krytycznego stopnia.

Wnioski z Grecji są jasne i niepokojące. Odporność systemu zdrowia nie jest determinowana przez średnie wskaźniki, ale przez jego zdolność do ochrony najbardziej podatnych na atak w czasach kryzysu. Greckie doświadczenia są ostrym ostrzeżeniem dla innych europejskich krajów doświadczających presji fiskalnej: niezajmowanie się krajowymi niedoskonałościami w czasach względnego spokoju może prowadzić do głębokiego kryzysu społecznego i gospodarczego, którego skutki są widoczne przez wiele lat.

———————————————————————————————————————

7.0 Bibliographic References  

1. Thomas S, Fleming P. RESTORE – Resilience to Reform: Towards Dynamic Resilience in Health System Performance and Reform. 2020.
2. Serapioni M. Economic crisis and inequalities in health systems in the countries of Southern Europe. Sciences. collective health. 2019;24(7).
3. Navarro V. Raport na temat światowego zdrowia 2000: Czy systemy opieki zdrowotnej można porównywać za pomocą jednej miary wydajności?. Int J Health Services. 2001;31(4):857-66.
4. Exadaktylos T, Zahariadis N, Mavrikou M. Rozdwojony system: fragmentacja instytucjonalna i perwersyjne zachęty w greckiej architekturze opieki zdrowotnej przed EOPYY (1983 –2011). 2022.
5. Karanikolos M, i inni. Wpływ kryzysu na system opieki zdrowotnej i zdrowie w Grecji. W: Polityka zdrowotna a kryzys finansowy. 2015.
6. Petmesidou M. Wyzwania reformy opieki zdrowotnej w Grecji dotkniętej kryzysem. Południowoeuropejskie społeczeństwo i polityka. 2019.
7. Yfantopoulos J, i inni. Grecja – gospodarka i finanse. Europejska Komisja. 2016.
8. Sotiropoulos DA. Grecja w kryzysie gospodarczym: Przypadek zdrowia i edukacji. EconStor. 2014.
9. Yfantopoulos J. Polityka farmaceutyczna w czasie kryzysu gospodarczego: przypadek Grecji. JHPOR. 2016.
10. OECD/Europejskie Obserwatorium Systemów i Polityki Zdrowotnej. Grecja: Profil zdrowia kraju 2017. Stan zdrowia w UE. 2017.
11. Adam S, Teloni D. Skutki kryzysu finansowego i środków oszczędnościowych Troika na zdrowie i dostęp do opieki zdrowotnej w Grecji. Polityka zdrowotna. 2015.
12. Vlachadis N, Kornarou E. Wzrost liczby martwych urodzeń w Grecji jest związany z kryzysem gospodarczym. BMJ. 2013;346:f1061.
13. Europejska Komisja. Grecja – profil gospodarki i finansów. 2016.
14. McKee M, i inni. Oszczędności a zdrowie: wpływ w Wielkiej Brytanii i Europie. Europejski Dziennik Zdrowia Publicznego. 2017.
15. Matsaganis M. Grecki system zdrowotny: przypadek stagnacji odpornej. W: Wpływ kryzysu na politykę społeczną w Grecji. 2014.
16. Fleming P, i inni. W jaki sposób międzynarodowe reakcje systemów zdrowotnych na kryzys finansowy w 2008 roku wpłynęły na odporność systemu i kadry medycznej – przegląd rzeczywisty. Int J Health Policy Manag. 2023.
17. Sotiropoulos DA, Huliaras A, Karadag R. Wskaźniki zrównoważonego zarządzania 2022: Raport grecki. Bertelsmann Stiftung. 2022.
18. Giousmpasoglou, C, et al. Drenaż mózgów lekarzy: badanie determinant emigracji na podstawie dowodów empirycznych. EconStor. 2021.
19. Yfantopoulos J. Reformy w polityce zdrowotnej podczas greckiej pomocy finansowej. GreeSE Papers. 2020.
20. Kanavos P, et al. Polityka farmaceutyczna w Grecji. LSE. 2025.
21. Nikitas V, Vasilopoulou V. Reformy administracji publicznej w Grecji podczas programów dostosowawczych gospodarczych. Europejska Komisja. 2022.
22. Sotiropoulos, D.A. Raport na temat Grecji. Zrównoważone wskaźniki rządzenia 2022.
23. Volt Europa. Perspektywa Volta: Dlaczego masz prawo być niezadowolony. 2024.
24. Exadaktylos T, Zahariadis N, Mavrikou M. Reformy w polityce zdrowotnej podczas greckiej pomocy finansowej: Czym jest udana reforma i dlaczego?. Program wywołania badań Obserwatorium Helleńskiego. 2022.
25. Exadaktylos, T., Zahariadis, N., & Mavrikou, M. Reformy w polityce zdrowotnej podczas greckiej pomocy finansowej. Obserwatorium Helleńskie LSE. 2022.
26. Volt Europa. Perspektywa Volta: Dlaczego masz prawo być niezadowolony. 2024.
27. Souliotis K, et al. Bariery i czynniki ułatwiające dostęp do usług zdrowotnych w Grecji. WHO. 2015.
28. Eurostat. 3,6% doświadcza niespełnionych potrzeb dotyczących opieki medycznej w 2024 roku. Artykuły prasowe. 2024.
29. Tsiotras G, et al. Czy postrzeganie jakości usług przez pacjenta różni się w okresie recesji? Dowody z greckiej opieki szpitalnej. Int J Qual Serv Sci. 2018.
30. Kaitelidou D, et al. Szacowanie perspektywy pacjentów ambulatoryjnych na usługi opieki zdrowotnej w Grecji: Przegląd satysfakcji i opieki zorientowanej na osobę. PMC – NIH. 2020.
31. Featherstone K. Dynamika polityczna kryzysu greckiego. Dziennik Studiów Wspólnego Rynku. 2015.
32. Ladi S. Kryzys strefy euro i jego wpływ na grecką administrację publiczną. Porównawcza polityka europejska. 2013.
33. Ministerstwo Gospodarki Narodowej i Finansów. Projekt planu budżetowego na 2025 rok. 2024.
34. Kyriopoulos J, i inni. Nierówności w zdrowiu przy decentralizacji zarządzania: wyzwania w zakresie alokacji zasobów i finansowania w Grecji. Frontiers in Public Health. 2024.
35. Featherstone K, i inni. Odbudowa, odporność i wzrost gospodarczy w warunkach nakładających się na siebie warunków UE: przypadek Grecji. Comparative European Politics. 2022.
36. Komisja Europejska. Analiza planu odbudowy i odporności Grecji. SWD(2023) 383 final. 2023.
37. Komisja Europejska. Reformy administracji publicznej w Grecji w trakcie programów dostosowania gospodarczego. 2022.